Kakurangan nin byas sa Pilipinas
a makapagulo layi kuna ni Arroyo
Si Myrna Lacdao mangan ya intaw a rwa nin panganan sa
sayan awro. Sawanin mangan yayna tamó nin saya tan ibi naet a
natrá kunra a rwa nin uapo na.
Si Lacdao, 53 nin taon, kalamuan na saray asawa na, rwan
matuntawo a anak na tan saray uapo na sa sayan abung-abong a rwam-puló
kwadradon mitro itaw sa San Roque, Ibalin Manila. Báyo tinmágay
a bili nin byas a ápat-apuló nin persinto sin sayan taon
intaw, saray ának tamó a mangan nin tulo a panganan sa
sayan awro.
Magkapi ako tana sa buklas tan mangawruwan ako sa ugtiawro,
wana ni Lacdao ket síyay manayí nin supot alunan a ilakó
kunran kabaraybay na pigaw makalamuan yay pakabyayan ran pammalian na
nin syam-aribon pisos binulan-bulan. Wana et, siin ana a únan
tan suyot a panganan ko sa awro.
Say umabaw a patkapan nin kanen sa sansinakban, say angan-anganen
sa paglakú-lakuan tan say umatágay sa bili nin bilang
sa pitulyo, gasulina wanin a sumumná ngámin sa Sa Roque
nin saray walon-ribo a kapammalian nin umiikap sa kayon bálag
a kalamó nin atep a nakagwá nin natrá a lata tan
plastik.
Say angan-anganen sa maglako nin byas ket sin sayan linggo
nagkamain ran sangkatágayan a luminggo-linggon nin ganansya sin
piton taon intaw tan main et nin pakibiang sa ipapigil nin mamáwitan
a nagibwat sa China tan Vietnam ket bumantog yayti baná ta saray
rarumay bayan nin mangakuan makipuspos saran pumákan a tutawo
ra. Say Pilipinas, síyay sangkalakyan a mangakuan nin byas, ket
nakaakó ya tamó a rwan-kakatlo a byas tiningkap nan saliwen
sa Abril 17.
Makasaliw kan byas a sayan kilo a tulum-puló pisos
sin sayan linggo sa palingki nin Manila ket sin sayan taon rwam-puló
tan piton sintabo ya tamó a wanran Bureau of Agricultural Statistics.
Kapresan say National Food Authority maglakó saran byas kunran
maidap a labin-walo pisos tan rwam-puló tan lima nin sintabo,
balé mapuló a persinto tamó a mamákanan
ti a wanran analista sa Royal Bank of Scotland Group Plc. sa Abril 15.
Saray kasankasa nin lulipong a tumuloy layi a pakasidaan
kunan administrasyon na ni Presindinti Gloria Arroyo sa bayan nin nadaeg
saray panguluwan kunran saray nagpurpya sa dalan a nangyadí sa
taon nin 1986 tan 2001. Say kaaburuyan kunran tawo kuna ket kinmayupá
nin rwam-puló a persinto sa Marso, ikatlo yaynayti sa kakápatan
nan taon nin kumayupá a wanran mangitepet-pet nin Social Weather
Stations.
Maipákitan no main a umaligwas
Siti pa layi a maipákitan no main a umaligwas,
a wana ni Earl Parreno, síyay analista sa Manila’s Institute
for Political and Economic Reforms. Wana et, say man´ibaritá
na ni Arroyo ket matkap a mangyadí nin makapaiká a kanen
kunran lamisawan ran tawo a maidap.
Say National Bureau of Investigation mantingkapen ra saray manglalakó
a umaasam nin byas tan saray upisyalis a mangumplot sa ipasilyan a suputan
nin byas a nagnibwat sa pamanulong ran maidap pigaw maipalaó
ra sa pamalingkiyan. Wanan administrasyon sitin bulan gumastos sara
a ápat-apuló taldek pito nin bilyon pisos anggan sa taon
nin 2010 pigaw makapakábaw a pamulawan nin byas.
Manggaw´en ra ng’amin a guberminto ta pigaw
masiguradwen ra saray byas a makakalap sa nangibwatan ra tan maiká
sara sa lamisawan ran Pilipino itaw sa ngámin nan bayan, a wana
ni Orroyo sa inirguwan na sa Abril 15.
Say babali nan San Roque itaw ya sa tulum-puló
a hiktarya nin kamínan nin guberminto a kinunra nin saray umabung-abong
baná ta kai ra makamainan a lutá ran diri.
Kasa et nin dalan udino say alkantarilya. Abaw et dyan
kapikngá nin tutawo makapaningkap nin paibyayan ket kasan kagawá
ra, a wanay pangulo nin kababalian, si Ruben Coprado.
Byas, Pising
Si Coprado, síyay manglakó nin sabon, kapi
tan uring kunran dadaikleng nin tindawan, gumastos yan syam-aribo pisos
binulan-bulan sa pamákan kunan pamalian na nin lima sara ket
walom-puló a persinto nin abaw et a gastusan na dyan sin saya
taon.
Kallatutawo sa baraybay mangan sara tamó nin sinápang
nin byas tan pansi-pansit a madalí undino sadinas pigaw makapangan
sara anamaet, a wana nin Coprado.
Si Magdalena Onia, rwam-pulo tan pito a taon na, makákitan
ya tamó a limam-puló pisos sa sayan awro a tumingka-tinkap
nin plastik tan alambri itaw sa adanin pamasurwan. Main na intaw a gripon
ranom tan ipailiktrik na sa sayan bubilya.
Sawanin, atágay tuloy a bili sa pamákan
kunran limay ának na ket kalapen nay ramon nin matkap ra sa sayan
bubon nin agamiren ran baraybayan tan agamiren nay kandilá ana.
Sa raruman uawro, kai ko maibakí saray ának
ko sa pag´adan ta kasa gapo a kanen mi, a wana ni Onia.
Say Pilipinas nangakó nin saya-taldek-syam nin
milyon a tunilada nin byas sin sayan taon, udino labin-ánen a
patkapan na.
Dandanin labin-lima a persinto nangibwat sin sayan taon
ket nabangles baná ta kasan pamamakrangan udino námentan
sara sa pamakiskisan tan sa iparatean, a wana nin Frisco Malabanan,
síyay diriktor sa prumgram nin hybrid rice nan guberminto.
Say guberminto nan Pilipinas a kai na kumon sinunoren
a rikumindasyon nan World Bank a tumgen nin mangator nin byas no kai
saliwen ya sa pamalingkiyan nan sansinakban, a wana ni Raj patel, síyay
manumisitan nag´aadal sa Unibesidad na California, Berkeley tan
sinurat nayay kasuratan, Stuff & Starved: The Hidden battle for
the World Food System (Melville House)
Sa sayan ulat nan World Bank sa Hunyo 2007 wana say Pilipinas
baw´asen ra kumon a pangaturan ran byas tan agamiren ra sa katulungan
sa duká a mangyadí (disaster mitigation) tan “safety
net programs tan ambó sa pamágetan nin bili (price stabilization).
Say guberminto nan Pilipinas ket napwirsa sara nin mangalap
tan sumunor sa nagsikabarang nin plano a kai ra lí nin makaiyator
a byas, a wana ni Patel.
Si Vic Jarina, síyay National Food Authority Deputy
Adminstrator, kai na inakó tan linilbí a balaw-balaw na
ni Patel. Wana ni Jarina, say guberminto mangiyator sara a labin-liman
awro a pinabalunan . Say Pilipinas ket mangan saran tulum-pulon ribo
a tunilada nin byas inawru-awro.
Say babali nin San Roque ket kadanyan yan ápat
a kilumitro sa sayan agamang a kaikon ran National Food Authority.
Sa kakurangan nin byas sa 1995 main nin kabaraybayan a
binagyo rau agang tan namsuet sara sa upisyalis nin ilakó ray
byas kunra. Ket tumaraná anamana a kapasalakan.
Kai mi gapo a mákit a Nationa Food byas iti, a
wana nin Lacdao, balé no mairaté nin kai kuyna maipakan
saray uapo ko, kai ko umisip nin mirwa a luksuwen yay atágay
nin darekdek tan papwirsan pasrepen yain a agaman baramo sa ginwá
mi sa taon nan 1995.
Nangibawat yayti sa Bloomberg.com/Asia a sinurat na
sa Inglis si Luzi Ann Javier, 4/22/08
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
|
