Saray syintipiko main nákit
ran matalag
a kayo nin bakauwan
Saray syintipiko main nákit ran kayo a bakauwan
(mangal udino mangrove) a wanra maidumawan ya nin pamakayuwan itaw sa
Masinlok, Sambalis (Masinloc, Zambales).
Wana ni Severino Salmo, síyay mag´aadal
a kayo nin bakauwan, saray kayo nin bakauwan ket saray iti nin kayo
a tumubó sa rigrig nin baybay a maasin. Siti nin maidumawan udino
sakalako nin bakauwan (ngaran nin syinsya: Rhizophora x lamarckii )
ket kapuryan yan rwa a sakalako nin bakauwan: saray bakauwan lalaki
(Rhizophora apiculata) tan bakauwan bato (Rhyzophora stylosa).
Si Salmo, mampag´adal yan grado a duktural sa baybay
nin syintipiko itaw sa Unibersidad nin Queensland itaw sa Australia,
ket wana sangkatalagan yayti nin bakauwan a saya tamó a nákit
ra sa Puro nin Panay itaw sa Baytan nan Bisayas.
Si Salmo tan si mangangakay na, síya si Dr. Norman
Duke, mampag´adal sara no páno nin ipasublí saray
pamakayuwan nin bakauwan itaw sa rurigrig nin baybay sa Pilipinas tan
Australia. Si Duke, síyay únan mag´adalan (principal
research fellow) itaw sa Sintro nin Mag´adal nin Baybay (Marine
Studies) sa Unibersidad nin Queensland.
Wana ni Salmo, main nákit ran labin-rwa nin wanin
a kukayo nin bakauwan (kai sara nin napangaran et) sa lima a hiktarya
nin puro ( kagaw´an yayti a puro nin bakauwan tamó, kasa
gapo nin sakalako a kayo nin tumubó) a tawagan ra nin Yaha a
taga-Masinlok,
Sitin puro nin Yaha ket lima nin kilumitro nin kaadayuan
ya sa kalutaan. Sa adayó, say makákitan ket pulos bakauwan
lalaki tan bakauwan bato, wana ni Salmo.
Wana et ni Salmo, Si Dr. Duke ket main nákit na
nin saya a bakauwan nin atatágay ya sa babon ran raruman kayo.
No kikiten ya sa adani, mákit saray bubulong ra ket mabirdi udino
mabulong sara et. Báyo ran nangalap a kayo tan burak kunan sitin
bakauwan, naipatandaan ra nin bakauwan ya a wanran Rhizophora x lamarckii
nin kapuryan ya nangibwat sa rwa nin sakalako nin kayo, saray kayo nin
bakauwan lalaki tan bakauwan bato.
Síya tan si Duke main nákit ra a saya tamó
nin wanti a kayo itaw sa Puro nin Panay. Balé sa Masinlok, main
nákit ran labin-rwa a wanin nin kayo. Say wanin nin kayo ket
mákit anamamet sa India , bale sangkatalagan sara anamaet itaw,
wana ni Salmo.
Siti a báyo nin nákitan a wanti nin kukayo
udino Yaha ket alawang ya nin lima tan kapikngá a sintimitro
tan atágay ya nin ánem a mitro.
Sarayti nin báyo a nakapakákitan maibilang
sara a únan naisurat a wanti nin kayo sa Luson. Sarayti nin kapuryan
a nangibwat sa rwa nin sakalako nin bakauwan ket baog sara tan kai sara
makapitubó. Kanyá matkap nin ipakanawa saray bilang ra
a matutua nin kayo, wana ni Salmo.
Wana et, saray upisyalis sa kamínan isen ket kai
ra tandá nin main a sangkatalagan a wanin nin kayo sa adapan
ra.
Nipatandá na naya sa Masinlok si Alkaldi Jessu
Edora kunan siin a kayo ket wana say guberminto nin lukal a ipagwá
raya in a pakanawa nin kamínan. Binibilin naya nin tampor a main
mamantayan kunan siin a kamínan, wana ni Salmo.
Sarayti nin rwa a mag´adalan ket mampangkit sara
a kamínan nin adalen saray tinmubó a bukod tan saray naimula
nin bakauwan sin main nákit ra sa Masinlok a tinmubó a
bukod nin Yaha udino kukayo nin bakauwan a kapada nin nákit ra
itaw sa baybay nin Lingayen. Main nákit ra baná sa tulong
ra a upisyalis nin lukal tan saray mangunguná.
Maidap anaod nin makapákit nin kamínan a
tumubó nin bukod ket sarban kamínan nakategé tan
nagulwan sarayna. Saray kukayon bakauwan a tumubó bukod ket matalag
sarayna baná ta abaw ana nin mangangayo tan say pasilyan sa “aquaculture
ponds”. Sa Pilipinas main ana nin námet a pitum-puló
anggan walum-puló a pursyinto nin tumubó bukod a kukayo
nin bakauwan, wana ni Salmo.
Saray Yaha udino saray kamían ra a kukayo nin bakauwan
ket maibilang sara nin pammabli nin kamínan tan sakalako sara
sa raruman bakauwan baná sa kamínan ran bukod a sarayti
nin bakauwan máteng saran tumubó. Mintras main umnu-umno
nin nákit a mangayo tan manguluwan, ket maibilang yaytin kamínan
nin kai naguluwan.
Saray mangunguná ket usaren ray Yaha sa papunduwan
ray ruranan ra no mako sara nin manguná. Sitin kamínan
sa babay ket abaw a kuná nin pamangunaan kunran saray daité
udino umnu-umnon mangunguná, wana ni Salmo.
Wana et, saray matuntawo sa Masinlok ket nibaritá
ra kuna a sarayti nin puro nin Yaha udino kukayon bakauwan a isen sarayna
nin walum-puló a taon. Umadi saray sundaló nin Pilipino
kapresan nan Ikarwan Gira sa babon lutá.
Say pag´adalan ra ni Salmo tan si Duke ket umapes
a tarusan no ani mangyadí kunran kamínan a kukayo nin
bakauwan no masilyan yay pangusaren ra. Rabay ra et nin kikiten no kánon
máteng a tumubó a naimula nin bakauwan a mag´in
saran kapada ra nin tatalon a tumubó bukod nin bakauwan.
Wana ni Salmo, say naadal ket maibi kunran saray rabay
mag’priserba nin kamínan a wanti nin peteg a isip no umno
a pruyikto sa mamula nin bakauwan nin magwá kunan máteng
a papanaon.
Máteng yaytin adalen baná sa mangangayo
nin bakauwan sa bayan tan saray nagsikabarang a marabay nin ipasublí
a kamínan nin bakauwan a mako sa abaw nin pruyikto a mamula.
Saray kamínan nin naimula ana a kukayon bakauwan ket pinilí
yayna a panrupan babay nan Lungayen, tan saray bubabali a naikalamó
a itaw sa Bolinao, Anda, Bani tan Alaminos. Iti ya si Salmo nin mampiikap
in labin-rwa nin taon a mangaw´en a kapag´aadalan na.
Nangibawat yayti sa Inquirer.net BLOGS, 4/14/08
S inurat na sa Inglis ni Yolanda Sotelo-Fuertes-Inquirer
Northern Luzon Bureau
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
• • • • •
•
Pinatalad saray magpispin nin
main anamana a nakapamati nin kuná a mangyadí
Saray aturidad nin pangunaan ket pinatalad ra saray magpispin
(fish cage operators) nin bangus a say uhigino (oxygen) sa baybay ket
kumayupá ya nin tuloy tan banglí main anamana a nakapamati
nin kuná a nanyadí sa ánem a taon intaw.
Si Malcom Sarmiento, diriktor ya sa BFAR (Buereau of Fisheries
and Aquatic Resources) tan si Alkaldi Alfonso Celeste a saray nangapangúna
nin nangusisá sa kabistawan nan ranum sa umnu-umno nin pamagpispinan
sa Wibis ket mákit yay uhigino nin ayupá yayna et sa wanran
saya nin parti sa milyon ppm (parts per million) a nanigbwat yayti sa
ulat sa Myirkulis.
Say normal nin a main nin ohigina sa ranum ket lima a
ppm balé magwá anamaet a ápat a ppm wana ni Westly
Rosario, síyay pangulo sa BFAR a sintro nin magsaliksik.
Wana et ket main anan nákit a liman-puló
nin bangus a nati sa Myirkulis sin kinmayupá yaynan tuloy a uhigina
sa ranum.
Si Fred Castelo, síyay administrador sa munisipyo,
wana ket main ana nin saya a nagkamain nin pispin a niyatab nayaynay
bangus na sa Martis.
Wana ni Sarmiento ket naaligwas yay uhigino nin tulo a
ppm sa alas dusi sa kapikngá nin yabi anggan sa alas tris nin
parbangon sa Myirkulis itaw sa bubabali nin Lucero, Binglas tan Dungos.
Balé itaw sa kanal nin Kakiputan ket nákit ray ranum a
ayupá nin rwa tan kapikngá a ppm yayna.
Ayupá yay ohigina sa kunan siin a udas ta kasan
awro nin matkap a mangwá nin ohigina. Siti a wanran “photosunthesis,”
wana et ni Sarmeinto.
Wana magwá saray kuná nin makabyay sa rwa
tan kapikngá anggan tulo a ppm, balé saray magpispin pumatalad
sara kumon ta kumayupá a ohigina tan makapamati a kuná.
Matkap saran mangisadyá nin gaw´en no main mangyadí,
wana ni Sarmiento.
Kasa anamaet a matkap nin sumalak balé no say ohigina
ket kumayupá ya nin rwa a ppm, saray magpispin ket mabibilin
sara nin ipayatab ana a bangus ra.
Main et a raruma nin mangkikiten ray ranom itaw sa Anda,
main nin nakapamati nin kuná a nangyadí sin sayan taon
sa Mayo, ket say ohigina a nákit ra a kinmayupá nin tulo
a ppm.
Wana ni Sarmiento, say bilang nin pispin ket kinmayupá
sa tulon yasot limampulo, kakatlo ya ana iti nin pispin si Pibraro 2002
sin main nangyadí a nakapamati nin kuná tan P500 milyon
nin námetan.
Wana ni Sarmient, kai ra et tandá no mambalé
kumayupá a ohigina nin wanin, ket mangyadé ti no mámot
a panaon..
Wana et say nakapangyadí layi ket say mámot
tan saray patiti nin madidintek nin kapabyayan (microorganism).
Nangibawat yayti sa Inquirer.net, 4/10/08
S inurat na sa Inglis ni Yolanda Sotelo-Fuertes-Inquirer
Northern Luzon BureauNipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
• • • • •
•
Main nin misa sa Bolinao a nangyadí
sa taon nin 1324
Tinepet ra no main kano nin misa ran Katuliko a nangyadí
sa Bolinao intaw nin 200 a taon báyo yadti et a nako sa Pilipinas,
si Ferdinand Magellan, síyay maniningkapan a taga Portugal.
Main nangiká a marka nin panemteman sa adapan nin
Simbawan ran Katuliko sa Bolinao tan sa Puron Santiago a wana sa 1324
nin taon, main kano nin mumisyuniro nin Francisco tan si nangulon padí
a Italyano, Odoroco, a nako sa Bolinao baná ta nabagyo sara.
Wanran mumarka, si Odorico ket nagkakimisa sara nin pasalamat
para sa matitinek a piká ran misyunaryo. Main et kano nin bininyag
nan padí a taga Bolinao legleg sa bisita na.
Saray mumarka a niká ra sa Hulyo ket nangibi nan
Italyanon padí, si Luigi Malamocco. Síyay taga Italya,
sa Friuli a babalin diri na ni Odorico.
Si Malamocco, 62 a taon na, síyay pangulon bumabayad
(chief financier) nin Villa Brunora, siti yay bali nin bakasyon sa siyudad
nin Batangas, ket nangwá yan libro a wanan núnan misa
sa Pilinas itaw kano sa Bolinao, ambó sa Puron Limasawa udino
ambó et sa raruman kamínan nan Pilipinas.
Balé sa histuriko nin nangyadian maipákit
yay Limasawa sa gatanan Leyte a itaw yay núnan misa nin nangyadí
sa Marso 31, 1521, sa Linggon Risuriksyon.
Main et raruma a wanan itaw yay núnan misa sa Siyudad
nin Butuan baná sa máran a distrikto nin Masao.
Sa pag´adalan nin nangyadian, sa National Historical
Institute, sísaray nagibaritá nin itaw sa Limasawa a nangyadí
yay núnan misa ran Katuliko.
Nangibawat yayti sa The Philippine Daily Inquirer,
11/18/07
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
• • • • •
•
Sa Bolinao, main ana nin 60-iktarya
a lugar nin rabot sa baybay (sea-grass) a nasalakniban rayayna
Sa babali nin Bolinao, main anan lugar sa baybay a wanran
ruranum nin munisipyo, a riniserbawan rayayna para sa riserba nin rabot
sa baybay tano maipabyay saray nagsikabarang in byay sa taaw pigaw umabaw
saray kukuná, uurang, uayama tan saray raruma et nin mabyay sa
taaw.
Sitin nangibaritaan ket nag´in yan urdinansa a munisipalis
(municipal ordinance) nin sinurat na ni Councilor
Simen del Fierro.
Sitin nasalakniban nin lugar ket itaw ya sa Bubarangay
nin Binabalian tan Goyoden, sa wanran lugar nin Benew. Kunan sitin 60-iktarya,
main et nin 40-iktarya a lugar nin wanran buffer zone, say kamínan
a matinek nin aktibidad .
Limitado ana nin uaktibitad iti sa buffer zone,
bilang sa nagsikabarang nin panguná.
Kunan sitin lugar a nasalakniban ket main nin 20-iktarya
nin kasa gapo nin publiko a makapako tano kai ya maisturbo a rurabot
sa baybay tan say biyay nin taaw.
Saray mamantay kunan sitin lugar ket saray Bolinao
Sea-Grass Management Board. Sitin grupo a main et nin tutawo a
nangibwat sa Bolinao, saray pangulo nin Barangay, mimbro sa Fisheries
and Aquatic Resource Management tan say urganisasyon nin publiko.
Naikalalamó et saray Municipal Agriculturist nin tumulong.
Saraytin rurabot sa baybay ket matkap sarayti para sa
biyay nin taaw.
Nangibwat yaytin sa Sunday Punch, Dagupan City 09/10/2007.
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
• • • • •
•
Saraytin litrato a nagibwat kona ni Mrs. Evelyn Catabay-Silag.
Aparisyon ra ni Santa Marya
and si Kristo sa Bolinao?
Abaw nin tutawo sa Bolinao tan say adanin babali mampako
sa simbaan nan Katuliko yinabi-yabi sin main nakákit a aparusyon
nin rupa ra ni Santa Marya tan si Kristo sa adapan na a balin simbaan.
Saray Katuliko et, anggan sa Manila, mampako sara sa Balinao
sin nakarngé ray patandá a makákit yay rupa ra
ni Santa Marya tan si Kristo sa udas nan 6:00 anggan 10:00 sa yabi.
Sitin aparisyon tinmaraná sa Martis, Septyimbri
6. Main kano nin rway inadó itaw sa patyo nan simbaan sa sirong
nan bulan sa yabi a nakákit rayay aparisyon. Abaw sara et nin
mampako sa Bolinao, nikalamó saray tawon patandá et.
Si abogadon Virgillio Solism, síyay probinsyal
administrador tan taga-Bolinao yaet, tan si Sinyor Inspiktor Larry Toledo
a nibaritá ra kunran tawon patandá a talagan nákit
raya a rupa ra ni Santa Marya tan si Kristo.
Sitin aparisyon tinmaraná yan kamakarwa nan pista
nan Kunsipto Inmakulado sa Septyimri 8. Balé saray tutawo sa
Bolinao kai ra kano tandá no ani yay patandaan nan sitin aparisyon.
Saray upisyalis nin Katuliko ket kasa anamaet a wanra.
Nangibwat yaytin notisya sa Philippine Star 09/11/2005
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
• • • • •
•
Pinilí rayay Bolinao para
sa adalen ran kamínan nin kuralis
Say Global Environment Facility (GEF) tan say
World Bank ket pinilí rayti nin babalin abay nin sayan
ápat a lugar sa babon lutá para sa inaadalan ran coral
reef (kamínan nin kuralis).
Main nin consultation workshop sin linggo sa
laburaturyo nin Unibersidad nan Pilipinas Marine Science Institute
(UPMSI). Saray tutawo nin main kabiangan ra tan saray syintipiko nangibwat
sa GEF ket pinakiirgu-irgo saray nagsikabarang nin inaadalan nan kural
para sa makapatulong sa ipapatuloy a gagaw´en sa babalin abay.
Si Andre Jon Uychiaoco, inkargado nin proyikto nan Sagip
Gulpo nin Lingayen , say UPMSI-based organisasyon a ambó nin
guberminto, wana ket say Bolinao coral reef system (saray nagsikabarang
nin kuná tan tanaman nakabyay intaw sa rarem nan abay tan baybay
nan Bolinao) kapada kunran raruman coral reef system (kamínan
nin kuralis) sa namagatanan-baytan nan Asia. Kanyá napilí
yay Bolinao a sayan kamínan para sa inaadalan konan GEF’s
Coral Reef Targeted Research (CRTR) tan Capacity Building for
Management (CBM).
Saray raruman kamínan nin inaadalan a naikalamó
saray Australia , Mexico tan East Africa.
Saray GEF nin syintipiko, main naikalamó nin Pilipino, saray
tawon pangaliwan taga Bolinao, Anda, Alaminos tan Bani, saray ngámin
nin babalin abay sa panrupan Pangasinan a marabay nin pakandaen rayay
Bolinao coral reef system. Nasidá sarayti kunan makasamaan
tan bawal nin manguná.
Wana ni Uychiaoco ket saray tawon manguná ket rabay
ra anamaet nin kikiten yay ipikta nan makasamaan tan siltation
(siti yay no maikiwar yay lutá udino sa buyangin sa ranum nan
baybay). Ambo yaytin núnan plano ran syintipiko.
Say raruma et ket saray syintipiko adalen ra yay apikta
na nin bleaching tan global warming (umamot yay babon lutá)
kunran kuralis, no adti mag´mangiká a kamínan
nin marine protection, tan no páno nin a makapakadaan
saray coral reefs (kamínan nin kuralis).
Nangibwat yayti nin artikuo sa INQ7.net
Nipataros sa Binubolinao ni Oswí Castellano
Sumublí sa babo
|
